Czasopisma regionalne
W kolekcji zebrano m.in. tytuły prasy rzeszowskiej, przemyskiej, jarosławskiej z XIX i XX w. ...
Miasta i miasteczka Podkarpacia
W zbiorach PBC znajduje się wiele dokumentów poświęconych miastom i miasteczkom Podkarpacia...
Historia kultury polskiej we Lwowie
Historia Lwowa jest nierozerwalnie związana z dziejami Polski...
Kresy jako motyw w literaturze i sztuce
Na rubieżach dawnej Rzeczypospolitej rodzili się najwięksi artyści w dziejach historii kultury

GALICJA to historyczna nazwa stosowana na określenie południowo-wschodnich ziem I Rzeczpospolitej, wchodzących w skład zaboru austriackiego. To również nazwa austriackiego kraju koronnego (Królestwo Galicji i Lodomerii), istniejącego w latach 1772-1918. Zalicza się do niej ziemie południowej Małopolski po Wisłę, ziemię Grodów Czerwieńskich oraz zachodnią część Podola do linii Zbrucza.

W obrębie Galicji tradycyjnie wyróżnia się część zachodnią i wschodnią, dokonując podziału wzdłuż linii Sanu. Zachodnia Galicja obejmowała m. in. Kraków, Nowy Sącz i Tarnów, do wschodniej zaliczano miasta Przemyśl, Sanok, Lwów i Tarnopol. Obszar Podkarpacia nazywano też Galicją Środkową.

Pod względem etnicznym Polacy przeważali w Galicji Zachodniej, natomiast w Galicji Wschodniej dominowali – zwłaszcza w okręgach wiejskich – Rusini. Środkowa część Galicji, należąca administracyjnie do Galicji Wschodniej była pod tym względem obszarem mieszanym. Galicja była tradycyjnie regionem wielonarodowościowym i wielowyznaniowym. Obok Polaków i Rusinów mieszkali tu Żydzi, Niemcy, Ormianie, Wołosi, Rosjanie i inne narodowości. Istniały trzy kościoły chrześcijańskie: katolicki (obrządki: rzymski, bizantyjski i ormiański), ewangelicki i prawosławny, ponadto żyli tu mozaiści i muzułmanie.

Galicja była najbardziej biednym, zacofanym gospodarczo regionem byłej Rzeczpospolitej, natomiast pod względem kulturalnym była fenomenem. W drugiej połowie XIX wieku uzyskała ona szeroką autonomię. W tym okresie stała się głównym ośrodkiem kultury polskiej i polskiego życia narodowego. Podczas gdy w zaborach rosyjskim i pruskim trwała usilna rusyfikacja i germanizacja, gdy nie było swobód, a w szkołach nauczano w obcym języku, w Galicji w latach 1869-1871 wprowadzono język polski w szkolnictwie. W 1867 roku powstała Rada Szkolna Krajowa, która zakładała nowe szkoły, rozpisywała konkursy na nowe podręczniki, a obcych nauczycieli zastąpiła polskimi. Przywrócono wykłady w języku polskim na Uniwersytecie Jagiellońskim i w Akademii Technicznej, utworzono też Akademię Umiejętności w Krakowie.

Wyższe zakłady naukowe w Galicji reprezentowały dwa uniwersytety – Uniwersytet Jagielloński w Krakowie i Uniwersytet cesarza Franciszka we Lwowie, oraz Akademia Umiejętności w Krakowie. Ważną inicjatywą kulturalną było założenie w 1817 roku we Lwowie Zakładu Narodowego fundacji Maksymiliana Ossolińskiego. Mieściła się tam biblioteka, muzeum, drukarnia.

W Galicji działały różne szkoły fachowe: Szkoła Sztuk Pięknych w Krakowie założona w 1873 roku, Szkoła Gospodarstwa Wiejskiego w Dublanach, Szkoła Uprawy Lnu w Gródku, Szkoła średnia Gospodarstwa Lasowego we Lwowie, szkoły przemysłowe miejskie w Krakowie i Lwowie, Szkoła Koszykarstwa w Ściejowicach, Szkoła Snycerstwa w Rymanowie.

Funkcjonowały na jej terenie 21 gimnazja, w tym 14 wyższych: w Krakowie, w Tarnowie, Rzeszowie, Nowym Sączu, Jaśle, Przemyślu, w Samborze, Stanisławowie, Tarnopolu i w Brzeżanach; 3 realne wyższe: w Wadowicach, Drohobyczu i Kołomyi; 3 niższe: w Bochni, Złoczowie i Bazylianów w Buczaczu i 1 niższe realne w Brodach.

Największe biblioteki w Galicji mieściły się na Uniwersytecie Jagiellońskim w Krakowie, na Uniwersytecie cesarza Franciszka we Lwowie, w Akademii Umiejętności i Zakładzie Narodowym Ossolińskich. Bogate księgozbiory posiadały też biblioteki prywatne: hr. Branickich w Suchej, Potockich, hr. Moszyńskich w Krakowie, ks. Czartoryskich w Sieniawie, hr. Tarnowskich w Dzikowie, Pawlikowskich (Medycka), hr. Dzieduszyńskiego (Poturzycka), hr. Baworowskiego, ks. Sanguszków w Podhorcach.

Ciekawe zbiory muzealne w Galicji zgromadziły: muzeum przyrodnicze krajowe hr. Dzieduszyńskiego we Lwowie, zbrojownia hr. Moszyńskiego w Krakowie, muzeum archeologiczne i galeria obrazów w Podhorcach, galerie obrazów hr. Miączyńskiego i Dąbskich w Krakowie, muzea miejskie techniczno-przemysłowe w Krakowie i Lwowie.

Autonomia w Galicji otworzyła przed Polakami możliwość rozwoju oświaty, sztuki i nauki. W przeciwieństwie do pozostałych dwóch zaborów, w Galicji mogły powstawać polskie organizacje i polskojęzyczna prasa. Praktycznie nie istniała cenzura. To właśnie tutaj chronili się działacze niepodległościowi z innych zaborów, to tutaj ukazywały się prace zakazane przez cenzurę rosyjską i niemiecką. Księgarń liczyła Galicja 47, z których 9 było w Krakowie, a 14 we Lwowie. Z 20 księgarniami były połączone czytelnie, z których Kraków i Lwów miały po 3. Drukarń było 36, z tych 8 w Krakowie, a 16 we Lwowie. Pism politycznych, literackich, tygodniowych i miesięcznych, fachowych, ludowych, humorystycznych, polskich i ruskich wychodziło w Galicji 54, z których większość wydawano w Krakowie i Lwowie. Książek i broszur drukowano rocznie około 2000.

Na terenie Galicji funkcjonowały liczne towarzystwa oraz kasy zaliczkowe i pożyczkowe we Lwowie, w Drohobyczu, Rzeszowie, Samborze i Sanoku. Kasy oszczędności działały w Bochni, Krakowie, Jaśle, Lwowie, Nowym Sączu, Przemyślu, Rzeszowie, Samborze, Stanisławowie, Stryju, Tarnopolu, Tarnowie i Wadowicach.

Kwitło życie kulturalne i sztuka. Powstawały teatry, w Galicji tworzyli wielcy malarze, jak Jan Matejko, Józef Chełmoński, Józef i Wojciech Kossakowie. Tutaj tworzyli Stanisław Wyspiański, Aleksander Fredro, Gabriela Zapolska. Do dzisiaj ich dorobek artystyczny jest jednym z największych osiągnięć polskiej kultury i sztuki.

Na terenie Galicji działały polskie partie polityczne i organizacje paramilitarne takie jak Sokół, Strzelec, Drużyny Bartoszowe. Galicja przestała istnieć po upadku Austro-Węgier. Władzę w Krakowie 30 października 1918 roku, a następnie w całej Galicji Zachodniej przejęła Polska Komisja Likwidacyjna, o Galicję Wschodnią Polacy toczyli walki z Ukraińcami.

Galicja odcisnęła swoje znamię na kulturze polskiej oraz w mentalności kilku pokoleń Polaków. Jest ona nie tylko złożonym problemem historycznym, ale też żywym mitem w kulturze dwóch narodów Polaków i Ukraińców.

Dlatego celem Wojewódzkiej i Miejskiej Biblioteki Publicznej w Rzeszowie jest opracowanie serwisu internetowego pod nazwą GALICJANA poświeconego kulturze Galicji Środkowej z uwzględnieniem zbiorów cyfrowych książek, czasopism i druków o tej tematyce. Serwis elektroniczny o kulturze Galicji Środkowej został stworzony, aby popularyzować wiedzę i literaturę związaną z Galicją i Kresami Południowo-Wschodnimi.

Prezentowany serwis pod nazwą GALICJANA uwzględnia wystawy tematyczne poświęcone historii kultury polskiej we Lwowie, miastom i miasteczkom Podkarpacia do 1945 r. oraz Kresom Wschodnim Rzeczypospolitej.

Serwis internetowy „GALICJANA” wykonano w WiMBP w Rzeszowie ze środków wkładu własnego w ramach projektu MECENAT KULTURY 2010 dofinansowanego ze środków Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego.

W ramach projektu zrealizowanego w 2010 r. ze środków MKIDN przeprowadzono digitalizację kolekcji czasopism przedwojennych wydawanych m.in.: we Lwowie, Drohobyczu, Żółkwi, Samborze, Borysławiu, Sokalu, Stryju, Rawie Ruskiej, Truskawcu, Złoczowie pochodzących ze zbiorów poloniców Lwowskiej Biblioteki Naukowej im. Stefanyka.

Są to: „Bicz Powiatu Brzozowskiego”, „Echo Karpackie”, „Echo Rawskie”, „Gazeta Samborska”, „Głos Drohobycko-Borysławsko-Samborski”, „Głos Gródecki”, „Głos Katolicko-Polski”, „Głos Lwowa, Małopolski Wschodniej i Wołynia”, „Głos Lwowa” „Głos Polski”, „Głos Pracy”, „Goniec Polski”, „Książka Zbiorowa”, „ Kurier Drohobycki”, „Kurier Polski”, „Nowy Kurier Drohobycki”, „Ognisko”, „Ojczyzna”, „Panteon Polski”, „Polska Gazeta Kresowa”, „Przegląd Muzyczny, Teatralny i Artystyczny”, „Rocznik Samborski”, „Rocznik Towarzystwa Badania Historii Obrony Lwowa i Województw Południowo-Wschodnich”, „Sokół Małopolski”, „Tygodnik Drohobycki”, „Tygodnik Samborsko-Drohobycki”, „Zbiór Rozporządzeń Starostwa i Wydziału Rady Powiatowej w Żółkwi”, „Zdroje Truskawieckie”, „Ziemia Sokalska”.

Wszystkie zeskanowane roczniki czasopism prezentowane są w Podkarpackiej Bibliotece Cyfrowej pod adresem www.pbc.rzeszow.pl

BIBLIOGRAFIA:
M. Czuma, L. Mazan, Austriackie gadanie, czyli encyklopedia galicyjska, Kraków 1998
Z. Fras, Galicja, Wrocław 2003
Galicja i jej dziedzictwo, t. I, red. W. Bonusiak, J. Buszko, Rzeszów 1994
Galicja i jej dziedzictwo, t. IV, red. C. Kłak, M. Wyka, Rzeszów, Rzeszów 1995
A. Schneider, Encyklopedia do krajoznawstwa Galicji, Lwów 1868
J. Szymczak-Hoff, Społeczność małego miasta galicyjskiego w dobie autonomii, Rzeszow 1992
L. Tatomir, Podręcznik geografii Galicji na podstawie prac monograficznych i urzędowych źródeł, Lwów 1876


LINKI:

Ostatnia aktualizacja strony: 26.11.2014 r.
Opracowanie tekstu wprowadzającego: Patrycja Prajzner
Autorzy wystaw tematycznych: Alina Janiga, Tomasz Majdosz, Patrycja Prajzner
Opracowanie graficzne serwisu: Magdalena Chudzik