W zbiorach PBC znajduje się około 100 dokumentów poświęconych Jarosławiowi. Są to zarówno publikacje książkowe, sprawozdania, jak i widokówki oraz fotografie. Są one niezwykle cennym źródłem informacji o jednym z najstarszych miast województwa podkarpackiego. To dzięki nim dowiadujemy się o historii miasta, jego zabytkach oraz o życiu dawnych mieszkańców Jarosławia. Większość publikacji zawiera pięknie wykonane sztychy, ryciny oraz fotografie miasta, przez co stają się one jeszcze bardziej atrakcyjne. Większość wydawnictw pochodzi z XIX oraz z początków XX wieku.

Historia miasta

W zbiorach PBC znajduje się wiele publikacji dotyczących historii miasta. Dzięki nim dowiadujemy się o burzliwych i niejednokrotnie tragicznych losach tego pięknego miasta. Dzieje Jarosławia są dokładnie opisane, wiele dokumentów zawiera cenne sztychy, ryciny oraz plany, pokazujące jak zmieniało się miasto na przestrzeni dziejów. Szczególnie godna polecenia jest monografia historyczna miasta pt. Wiadomość historyczna i statystyczna o mieście Jarosławiu, położonèm w Królestwie Galicyi, w Cyrkule Przemyślkim, niegdyś w Woiewództwie Ruskièm, ziemi Przemyślkièy, domu JJ. OO. Xiążąt Czartoryskich dziedzicznèm, wydana w 1826 roku. Jej autorem jest ksiądz Franciszek Siarczyński, bojownik o sprawę polską w czasie zaboru austriackiego. Warto się również zapoznać z pracami profesora Kazimierza Gottfrieda, wielkiego miłośnika Jarosławia. Jest on autorem m.in. biografii księżnej Anny Ostrogskiej, pod rządami której Jarosław przeżywał swój złoty wiek (Anna Ostrogska : wojewodzina wołyńska). Niezwykle ciekawe są również inne prace tegoż autora, m.in. Jarosław w XVIII wieku, a także publikacje dotyczące klasztorów w Jarosławiu. Ważne miejsce w zbiorach PBC zajmuje Katalog Archiwum Aktów Dawnych Miasta Jarosławia, źródło cennej wiedzy o dokumentach wydawanych w Jarosławiu oraz dla Jarosławia.

Dzieje najdawniejsze

Miasto Jarosław należy do najstarszych w Plisce. Dawna tradycja miasto zostało założone przez księcia kijowskiego, Jarosława Mądrego w 1031 roku. Jest to tylko hipoteza, której nie potwierdzają żadne dowody. Jednakże nie ulega wątpliwości że już wiele wieków wcześniej istniała w tym miejscu osada ludzka wykorzystująca dla celów zarobkowych swe położenie przy wielkich szlakach handlowych z zachodu na wschód i z północy na południe. Owo dogodne położenie zapewniało mieszkańcom mnóstwo korzyści materialnych, ale też przynosiło ze sobą wiele klęsk. Niejednokrotnie wizyty kupców kończyły się epidemią dżumy, czarną ospą lub innymi zakaźnymi chorobami. Miasto było również wielokrotnie najeżdżane i pustoszone przez watahy półdzikich wojowników a mieszkańców czekała z ich rąk niewlia lub okrutna śmierć. Właściwe założenie miasta przypada na rok 1375. Wtedy to miasto otrzymało od księcia Władysława Opliskiego prawo magdeburskie. Władysław zbudował także zamek, samo zaś miasto przeniósł z dawnej lokalizacji (dzisiejsze Leżajskie Przedmieście) na dzisiejsze miejsce.

Złoty wiek Jarosławia

Rozkwit miasta przypada na epokę Jagiellonów. W 1393 roku królowa Jadwiga nadała ogromne dobra jarosławskie i tarnowskie Janowi z Tarnowa herbu Leliwa. Nadanie to sprawiło, że stał się on jednym z najbogatszych magnatów w Plisce, a Jarosław był we władaniu Tarnowskich przez kliejne dwa wieki. Ta wpływowa senatorska rodzina bardzo dbała o rozwój swych miast. Pod jej rządami Jarosław wyrósł z nieznacznego grodu Czerwonej Rusi na jedno z najbogatszych i najbardziej handlowych miast w Plisce.

Wiek XV to okres największej zamożności i rozkwitu miasta. Mimo tego że Jarosław nie był miastem wojewódzkim ani nawet powiatowym, wzrósł na jedno z najbogatszych miast Pliski i w ogóle na całej północy. Słynne na całą Pliskę jarmarki jarosławskie nie miały sobie równych, zaś w Europie Środkowej przewyższały je jedynie jarmarki w Lipsku i Niżnym Nowogrodzie. Najobfitsze były składy towarów wschodnich. Przyjeżdżali tu handlować Turcy, Rusini, Ormianie, Persowie, Grecy oraz Wołosi i Arabowie.

Król Władysław Warneńczyk w 1443 roku w Budzie wydał przywilej, w którym ustanawia Jarosław miastem składowym i główną komorą państwa, zakazując kupcom "pod utratą towaru" jechać innym traktem pomijając walny gościniec ruski wiodący przez Jarosław.

Targowano skórami, pługami, nożami, kosami, sukniami i płótnami jedwabnymi, pieprzem, rybami, towarami południowymi, kobiercami, zbożem, żelazem, blachą, ołowiem, spiżem, slią, miodem, winem i szeregiem innych towarów. Ponadto na targ spędzano do 20 tysięcy koni i około 40 tysięcy wołów, nie licząc drobnej zwierzyny i nierogacizny. Corocznie szły z Jarosławia transporty wołów do Wrocławia, Saksonii i dalej ku Hamburgowi. Tak wspaniały rozwój handlu zawdzięczało miasto również położeniu nad spławną wówczas rzeką San, płynącą u podnóża wschodniej skarpy miasta. Sanem spławiano do Gdańska zboże, klepki, wina węgierskie itp. Handel wodny przynosił ogromne zyski dla miasta

Jarosław słynął również z rzemiosła, którego początek datuje się na XV wiek. Najstarszy cech szewski powstał w 1505 roku, a w 1515 rozpoczął działalność cech krawiecki. Błyskawiczny rozwój rzemiosła sprawił że w 1629 roku Jarosław liczył sobie 199 mistrzów pracujących w 11 cechach m.in.: tkackich, metalowych, drzewnych i garbarskich, kuśnierskich, ślusarskich oraz garncarskich. W połowie XVII wieku działało prawdopodobnie od 14 do 22 cechów, w tym bardzo zasłużony dla miasta cech murarski. Wielu muratorów oraz budowniczych zasłużyło się przy budowie kamienic, kościołów i obwarowań jarosławskich.

Na przełomie XVI i XVII wieku Jarosław był już dużym i zasobnym miastem. Liczył około 3000 mieszkańców a w jego sąsiedztwie powstało kilka osad. Ozdobą miasta stał się obszerny rynek i ratusz otoczony pięknymi mieszczańskimi kamienicami. Miasto oblegały mury obronne skonstruowane z trzech bram i kilku baszt. Wschodnią część wzgórza zajmował zamek – ówczesna rezydencja dziedziców. Na przedpliach natomiast znajdowały się warownie klasztorne. W 1632 roku Jarosław wzbogacił się o wodociągi, z których niektóre elementy zachowały się do dziś w bardzo dobrym stanie.

Upadek miasta

Upadek miasta rozpoczął się w roku śmierci księżnej Anny Ostrogskiej (1635). Mieszczanie jarosławscy wyczerpani byli wydatkami na odbudowę miasta, trawionego raz po raz pożarami, najazdami wrogów oraz wysokimi kontrybucjami nakładanymi przez najeźdźców za panowania Jana Kazimierza. Handel podupadł zupełnie na skutek odcięć od wschodu przez długlietnie wojny. Pomoc króla Michała i Jana III okazała się niedostateczna. Zwłaszcza ten ostatni próbował przywrócić świetność miastu odnawiając dawne przywileje handlowe i gwarantując swobody i bezpieczeństwo w czasie jarmarków. Jan III Sobieski czynił również starania o stworzenie szkoły wojskowej przy popularnym wówczas kliegium jezuickim. Szkoła taka mogłaby dostarczyć ojczyźnie dzielnych i fachowych oficerów, tak bardzo w owym czasie potrzebnych. Niestety usiłowania i plany królewskie spełzły na niczym. Bezrząd i groza walk wewnętrznych za Sasów zaciążyła nad miastem jeszcze bardziej niż nad innymi częściami Pliski. Działo się tak dlatego, że popierające Stanisława Leszczyńskiego wojska szwedzkie w latach 1702 – 1075 niszczyły miasto i dobrobyt jego mieszkańców. Próby odbudowy miasta za czasów Stanisława Augusta nie przyniosły większego efektu, gdyż w 1772 roku dostało się ono pod panowanie austriackie.

Rządzący Austrią, poczynając od cesarza Józefa II, uważali świeżo zdobyty kraj za teren z którego trzeba wycisnąć jak najwięcej pieniędzy, zabierając wszystko, co się tylko da. Ofiarą tych zapędów padł także Jarosław. Z dawnej jego świetności nie miało pozostać nic. Miasto wraz z obwarowaniami zostało doszczętnie zburzone, nie oszczędzono też ratusza, w którym umieszczono warsztaty wojskowe. Rząd austriacki borykał się z problemem braku miejsca na koszary i urzędy. Zamiast budować nowe gmachy, uciekł się do wiele tańszego rozwiązania. Magazyny, urzędy i koszary wojskowe umieszczono w klasztorach, które w latach 1782 – 89 skasowano na rozkaz Józefa II. Klasztory posiadały bogate skarbce, zapasy gotówki, dobra ziemskie oraz kamienice, dlatego kasata była doskonałym interesem. W ten sposób skasowano obydwa klasztory jezuitów, opactwo benedyktynek, klasztor franciszkanów, zamknięto także szpitalny kościół św. Ducha a cerkiew zamieniono na magazyn wojskowy. Ofiarą takowych poczynań pada miejscowe mieszczaństwo. W Jarosławiu zapanowała nędza i ciemnota, której nie zdołała rozświetlić założona w miejsce zwiniętego kliegium jezuickiego, szkoła powszechna.

Mieszczanie zdołali jednak przetrwać i zachować swą wiarę i narodowość. Silnie oddziałując na przyjezdnych z zachodu zdołali ich splionizować i wprzęgnąć ich w służbę dla Pliski. Nic więc dziwnego, że z wielką radością i nadzieją witana była w maju 1809 roku armia Księstwa Warszawskiego dowodzona przez księcia Józefa. Wielu synów mieszczańskich uczestniczyło w 1840 roku w głośnym spisku wojskowych, w pułku Mazzliechich w Przemyślu. W 1863 roku Jarosław daje licznych ochotników do organizującego się w lasach cewkowskich i dzikowskich oddziału powstańczego pułkownika Leona Czechowskiego. W okresie przed I wojną światową Jarosław był siedzibą wielu organizacji i stowarzyszeń kulturalnych, oświatowych i gospodarczych. W 1917 roku powstała w Jarosławiu Pliska Organizacja Narodowa.

Po odzyskaniu niepodległości zmieniały się warunki życia w mieście. Jednak Jarosław nie odzyskał już dawnej świetności. Początek XX wieku był czasem, wprowadzenia oświetlenia gazowego, natomiast w 1929 roku wybudowano własną elektrownię. Jarosław niestety nie by dobrym gruntem do rozwoju przemysłu. Miasto pełniło bowiem rlię przyczółka mostowego twierdzy przemyskiej co wykluczało budowę fabryk i wytwórni. W latach międzywojennych cały przemysł jarosławski reprezentowały fabryka wstążek, biszkoptów, bekoniarnia, cztery młyny i dwie cegielnie.

10 września 1939 roku Jarosław zajmują hitlerowcy. Następnego dnia odbyła się pierwsza egzekucja. W maju 1940 roku aresztowano grupę uczniów szkoły budowlanej. Weszli w skład pierwszego transportu do obozu w Auschwitz. Przez cały czas okupacji Gestapo zamordowało w Jarosławiu około 100 osób. Miasto zostało wyzwlione w lipcu 1944 roku przez wojska Armii Czerwonej.

Przez cały okres okupacji Kazimierz Gottfried zabezpieczał, katalogował i opracowywał zbiory. W lipcu 1944 roku jego odwaga i zimna krew uratowały miejskie archiwa. Niemcy nakazali ewakuację zbiorów do Rzeszy. Profesor Gottfried ukrył archiwum w podziemiach i w ten sposób je ocalił. Po wojnie został mianowany kierownikiem muzeum. Pozyskał dla niego miejsce w kamienicy Orsettich, gdzie mieści się do dziś.

Źródła:
J. Harlender, Z przeszłości Grodu Jarosławskiego [w:] Księga pamiątkowa poświęcona zjazdowi jubileuszowemu z okazji 50-lecia istnienia Gimnazjum I. w Jarosławiu : 1884-1934
M. Orłowicz, Jarosław, jego przeszłość i zabytki
S. Mendelowski [red.], Jarosław


Zabytki Jarosławia

Jarosław, jako miasto o bogatej przeszłości, posiada bardzo dużo pamiątek historii. Sercem miasta jest rynek. Dawniej służył jako plac targowy, gdzie zjeżdżali się kupcy z całej Europy. Najważniejszą budowlą na rynku był i jest ratusz – obecnie siedziba władz miasta. Pierwotnie ratusz w Jarosławiu wyglądał niepozornie. Prawdopodobnie parterowy i drewniany, utrzymany w gotyckim stylu. Po pożarze w 1600 roku stanął już jako murowany. W późniejszych czasach był kilkakrotnie przebudowywany. Obecny kształt ratusza jest dziełem architekta z XIX wieku a styl jego można określić jako neorenesansowy.

Rynek otoczony jest kamienicami, głównie jednopiętrowymi. Początki tej zabudowy datuje się na XVI wiek. Większość kamienic posiada oryginalny układ wewnętrzny, piwnice oraz mury. Elewacje , mające eklektyczny charakter, pochodzą z XIX i początku XX wieku.

Jedną z pereł architektury jest niewątpliwie kamienica Orsettich – podręcznikowy przykład architektury mieszczańskiej polskiego renesansu. Należy ona do najpiękniejszych kamienic późnorenesansowych w Polsce. Jest ona symbolem Jarosławia, znakiem jego świetności w dobie staropolskiej oraz wielkiego znaczenia w skali, europejskiej wyrosłego na bazie handlu międzynarodowego. Charakteryzuje się wspaniałą attyką oraz charakterystycznymi podcieniami z arkadami. Owe podcienia były cechą architektoniczną wszystkich kamienic w rynku. Niestety pod rządami austriackiego zaborcy większość z nich wyburzono. Ocalały tylko nieliczne. Dziś w kamienicy Orsettich mieści się muzeum.

Kolejnym ciekawym budynkiem jest kamienica Rynek 14, zwana również Rydzikową. Powstała na początku XVII wieku, od nazwiska pierwszego właściciela Wojciecha Rydzika nazywana Rydzikową. Jest najlepszym przykładem późnorenesansowej oryginalnej wiatowej kamienicy mieszczańskiej, z zachowaną w stanie nienaruszonym wielką izbą, krytą modrzewiowym stropem belkowym. Tego typu rozwiązanie przestrzenne jest charakterystyczne wyłącznie dla tzw. typu kamienicy jarosławskiej. Z uwagi na kupiecki charakter miasta i rozwój handlu, dostosowana była w skali i programie do funkcji „domu handlowego", któremu służyło zaplecze w postaci wielokondygnacyjnych piwnic. Obecnie kamienica stanowi własność prywatną, a w piwnicach mieści się Podziemna Trasa Turystyczna im. Feliksa Zalewskiego.

Innym ciekawym zabytkiem Jarosławia jest budynek Towarzysztwa Bimnastycznego „Sokół”. Wzniesiony został na przełomie XIX i XX wieku według projektu wybitnego krakowskiego architekta Teodora Talowskiego z przeznaczeniem dla Towarzystwa Gimnastycznego. Mieściła się w nim wówczas sala kinowo-teatralna z balkonem i galerią w tylnej części, sale do zajęć i spotkań na I piętrze oraz otwarty taras do ćwiczeń gimnastycznych (obecnie zamurowany). Szczyt północnej fasady budynku wieńczy rzeźba uskrzydlonego młodzieńca - personifikacji sportu, a zachodniej rzeźba sokoła. Ponadto elewacje gmachu ozdabiają płaskorzeźby: herb Jarosławia podtrzymywany przez dwa gryfy, herb "Pogoń" - dawne godło Litwy oraz orzeł z koroną na tle wieńca z liści laurowych. Po II wojnie światowej budynek stanowił siedzibę Jarosławskiego Powiatowego Domu Kultury, kina „Gdynia", a obecnie Miejskiego Ośrodka Kultury.

Innymi, równie ciekawymi zabytkami Jarosławia są m.in.: Kościół p.w. Św. Ducha, dawne opactwo benedyktynek oraz obwarowania miejskie. Do dziś niestety nie zachowały się wszystkie budowle z czasów świetności miasta. Jednak o większości z nich można przeczytać w publikacjach zgromadzonych w PBC. Na szczególną uwagę zasługuje Miasto Jarosław i jego zabytki, autorstwa Jana Sasa – Zubrzyckiego. Autor nie tylko pieczołowicie opisał skarby architektoniczne Jarosławia, ale też opatrzył fachowymi szkicami, rysunkami oraz planami. Następną publikacją wartą polecenia jest Ilustrowany przewodnik po Jarosławiu, którego autorem jest profesor Kazimierz Gottfried, jeden z najznamienitszych mieszkańców Jarosławia i miłośnik miasta.

Źródła:
M. Orłowicz, Jarosław, jego przeszłość i zabytki
S. Mendelowski [red.], Jarosław
K. Gottfried, Ilustrowany przewodnik po Jarosławiu
A. Warzocha, Jarosław


Zabytki sakralne i życie religijne

Jarosław zamieszkiwany był przez ludzi różnych religii i wyznań. W historię miasta wpisało się wiele świątyń. Najstarszym zabytkiem sakralnym był kościół farny, ufundowany w 1473 roku przez Spytka z Jarosławia. Był to wspaniały, początkowo gotycki kościół p.w. Wszystkich Świętych. W 1523 roku staraniem ówczesnych panów Jarosławia oraz mieszczan, kościół farny podniesiony został do rangi kolegiaty. W XVII wieku wysoką wieżę kościoła zwieńczono posągiem w. Michała. Niestety, kościół farny nie doczekał naszych czasów. Z powodu złego stanu technicznego świątynię rozebrano na początku XX wieku.

Zespół kościelno-klasztorny księży jezuitów usytuowany na wzgórzu od północno-wschodniej strony starego miasta powstał dzięki fundacji Zofii ze Sprowy Kostkowej - właścicielki miasta, przy patronacie ks. Piotra Skargi. Dawniej kościół pw. św. Jana Ewangelisty i św. Jana Chrzciciela, obecnie kolegiata pw. Bożego Ciała - to najstarszy kościół jezuicki w Polsce. Wzniesiony został w latach 1580-1594 wg projektów Józefa Briccia. Po pożarze w 1600 r. remontowany, w 1624 roku rozbudowany o dwie kaplice, w kolejnych latach o kruchtę, wzbogacony o renesansową attykę. W 1723 roku wzniesiono przy kościele dzwonnicę. Kilkanaście lat później ozdobiono schody rzeźbami Thomasa Huttera. W 1773 roku dokonano kasaty jarosławskiego klasztoru jezuitów. W 1807 świątynie odkupił od rządu austriackiego ks. Adam Czartoryski i po zawaleniu się wieży na kolegiacie Wszystkich Świętych przekazał ją na kościół farny. W 1861 roku pożar ponownie strawił wnętrze kościoła. Pracami przy odbudowie kierował arch. Antoni Lamasche. Ufundowano wówczas nowe wyposażenie: ołtarze, ambonę, prospekt organowy - wykorzystując w części barokowe rzeźby. W latach 1912-1913 ściany ozdobiono malowidłami autorstwa Leonarda Winterowskiego. W ołtarzu głównym obraz Matki Bożej Śnieżnej z 1584 roku.

Dawne Kolegium Jezuitów - jarosławskie kolegium było pierwszym tego typu założeniem na terenie Rusi. Kierowane przez światłych pedagogów zakonnych, z bogatym księgozbiorem bibliotecznym, stało się na początku XVII wieku głównym centrum oświatowym na obszarze wschodniej Rzeczypospolitej.

Budowa rozpoczęła się w 1580 roku, pracami kierował Józef Briccius. Pierwotnie był to związany z kościołem czworobok, z dwukondygnacyjnymi krużgankami, otwarty na wewnętrzny dziedziniec. Po kasacie zakonu budynki kolegium zajęte zostały na magazyny wojskowe i koszary. Spalone w czasie I wojny światowej trzy skrzydła zostały rozebrane. Obecnie z dawnych zabudowań pozostało jedno skrzydło mieszczące parafię. Kościół z kolegium i sąsiadującymi budynkami wzniesione na terenie wzgórza i otoczone murem stanowiły razem zwartą całość i jeden z ważniejszych elementów obronnych miasta.

Budynek obecnego Gimnazjum Publicznego nr 3 w Jarosławiu - wzniesiony został na początku XVII wieku jako jeden z elementów zespołu jezuickiego fundacji księżny Zofii z Odrowążów Kostki, przy wielkim poparciu i zaangażowaniu ks. Piotra Skargi. Po kasacie zakonu księży jezuitów w budynku mieściła się Wojskowa Komisja Mundurowa, a od 1870 roku koszary austriackie. Obiekt założony został na planie wydłużonego prostokąta, jako jednokondygnacjowy, z podpiwniczeniem, a wyniku rozbudowany w XIX wieku poszerzony o jeden trakt od strony tylnej elewacji i jedno piętro.

Dawny zespół kościelno-klasztorny pp. benedyktynek - ufundowany został przez właścicielkę miasta Annę Ostrogską na początku XVII wieku, na wzgórzu św. Mikołaja, gdzie zlokalizowany był wczesnośredniowieczny Jarosław. Zespół obejmuje kościół, klasztor i kapelanię (gruntownie przebudowaną w poł. XX w.), otoczony jest murami i basztami.

Kościół pw. św. Mikołaja bpa i Stanisława bpa został wzniesiony w latach 1614-1624. Początkowo tylko z jedną wieżą - południową, drugą bowiem dobudowano dopiero w 1635 r. wraz z północnym skrzydłem klasztoru. Przeniesiono wówczas z fasady na elewację południową świątyni kamienny portal renesansowy - jeden z najwspanialszych zabytków Jarosławia . Do końca lat 60. XVII wieku dobudowano także zakrystię i kaplicę św. Stanisława Kostki, wykonano sztukaterie na sklepieniu i polichromię, zakończono budowę zachodniego skrzydła klasztornego. Po kasacie józefińskiej kościół zamieniony został na magazyn, klasztor na koszary. Wspaniałe wyposażenie i majątek klasztorny uległy konfiskacie. W czasie I wojny światowej zespół został zniszczony, po wojnie odbudowany. W czasie II wojny światowej w klasztorze mieściło się więzienie, a teren opactwa był miejscem straceń. W 1947 roku zespół przekazany został Ministerstwu Kultury i Sztuki, później Szkole Budownictwa w Jarosławiu, firmie "Igloopol", a w 1989 roku Kurii Metropolitalnej w Przemyślu. Od lat 90. XX wieku trwa remont kościoła i klasztoru. Do dawnego opactwa powróciły ss. Benedyktynki, erygowano Ośrodek Kultury i Formacji Chrześcijańskiej im. Służebnicy Bożej Anny Jenke. Wyposażenie kościoła - ołtarze, ambona, chrzcielnica, prospekt organowy - zostały sprowadzone z pojezuickiego kościoła w Przemyślu.

Zespół kościelno-klasztorny Franciszkanów Reformatów (OFM) - kościół wraz z klasztorem wzniesiony został na początku XVIII wieku dzięki fundacji jarosławskiego mieszczanina Antoniego Kwolka i Franciszka Zawadzkiego - łowczego kijowskiego. Reformaci przybyli do Jarosławia w 1700 roku i osiedlili się w drewnianej kaplicy wybudowanej z inicjatywy Kwolka. Nieznacznie później architekt Tomasz Bellotti wykonał projekt kościoła i klasztoru wraz z otaczającym go murem. W 1716 roku biskup przemyski Jan Kazimierz Bokum dokonał konsekracji kościoła pw. Trójcy Przenajświętszej. Jednonawową świątynię ozdobiono siedmioma ołtarzami, a w 1753 roku malowidłami na tęczy kościoła i frontonie. Malowidła zdobiły również korytarze trójskrzydłowego klasztoru z wirydarzem (obecnie w większości zniszczone). W latach 1909-11 Jan Tabiński wykonał polichromię na ścianach i sklepieniu kościoła. Zasadnicza bryła świątyni i klasztoru jak i ukształtowanie wnętrz oraz ich wyposażenie w stylu baroku zachowały się do dnia dzisiejszego bez wielkich zmian. W latach 80. XX wieku dobudowano kaplicę Bożego Miłosierdzia według projektu architekta Zygmunta Strączyka z Jarosławia, połączoną z prezbiterium dwoma arkadami.

Przykościelny plac otaczają XVIII-wieczne kaplice Drogi Krzyżowej z obrazami Męki Pańskiej Mariana Strońskiego z Przemyśla. Naprzeciwko kościoła, po drugiej stronie drogi znajduje się kapliczka św. Jana Nepomucena. Jarosławska społeczność była wielowyznaniowa. Nie dziwi więc obecność greckokatolickiej cerkwi. Cerkiew konkatedralna pw. Przemienienia Pańskiego - znajduje się na terenie dawnego zamku właścicieli miasta, przebudowanego w ostatniej ćwierci XVI wieku na reprezentacyjną renesansową rezydencję. W 2 połowie XVII wieku zamek popadł w ruinę, a z końcem wieku uległ rozbiórce. Cerkiew została zbudowana w latach 1717-1749, głównie z fundacji Eliasza i Pelagii Wapińskich, mieszczan jarosławskich. Przebudowana w latach 1911-1912 przez inż. Mieczysława Dobrzańskiego na trzynawową, w charakterze pseudobizatyńskim. W ołtarzu bocznym cudowna ikona z wizerunkiem Matki Bożej - Bramy Miłosierdzia.

Jarosław zamieszkiwała również ludność wyznania mojżeszowego. Po wielu latach prześladowań, zakazów i ostracyzmu Żydzi doczekali się też swej świątyni. Synagoga Duża w Jarosławiu została wybudowana w 1811 r. Okres wojny przetrwała w bardzo dobrym stanie. Budynek został wzniesiony na planie kwadratu. Główna sala modlitewna posiada sklepienie typu halowego podparte czteroma filarami (przed wojną znajdowała się tutaj bima). Cały wyposażenie synagogi oraz polichromie uległy zniszczeniu. W 1963 r. budynek synagogi został przekazany Liceum Plastycznemu. W 1990 r. przeprowadzono rozległy remont budynku. Położono wówczas nowy dach i przeprowadzono konserwację babińca. Główna sala modlitewna synagogi służy celom ekspozycyjnym szkoły. Od 1998 r. Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa.

Źródła:
M. Orłowicz, Jarosław, jego przeszłość i zabytki
S. Mendelowski [red.], Jarosław
K. Gottfried, Ilustrowany przewodnik po Jarosławiu
A. Warzocha, Jarosław

Opracowanie tekstu wprowadzającego: Krzysztof Firlej


W zbiorach PBC:

  1. Abiturjenci Państw. Gimn. I w Jarosławiu
  2. Anna Ostrogska : wojewodzina wołyńska - Gottfried, Kazimierz
  3. Budżet za czas od 1 kwietnia 1932 do 31 marca 1933 r.
  4. Dzieje parafji jarosławskiej - Makara, Jakub
  5. Handel dawnego Jarosławia - Wagner, Artur
  6. Honorowi obywatele Jarosławia 1857-2003 - Kostka-Bieńkowska, Zofia
  7. Ilustrowany przewodnik po Jarosławiu : z planem miasta - Gottfried, Kazimierz
  8. Jarosław : jego przeszłość i zabytki : (przewodnik ilustrowany) - Orłowicz, Mieczysław (1881-1959)
  9. Jarosław i jego ludzie
  10. Jarosław w ruchu "zarzewiackim" - Harlender, Jan (1887-1939)
  11. Jarosław w XVIII wieku - Gottfried, Kazimierz
  12. Jezuici w Jarosławiu - Gottfried, Kazimierz
  13. Katalog Archiwum Aktów Dawnych Miasta Jarosławia - Smołka, Jan (1882-1946)
  14. Kościół i klasztor OO. Reformatów w Jarosławiu - Gottfried, Kazimierz
  15. Księga pamiątkowa poświęcona zjazdowi jubileuszowemu z okazji 50-lecia istnienia Gimnazjum I. w Jarosławiu : 1884-1934
  16. Legenda czy prawda o grobie hetmana Karola Chodkiewicza w Jarosławiu w świetle historycznych badań - Demkowicz-Dobrzański, Mieczysław
  17. List otwarty do wyborców okręgu Przemysko-Jarosławskiego - Kozłowski, Zygmunt
  18. Miasto Jarosław i jego zabytki - Zubrzycki-Sas, Jan Karol (1860-1935)
  19. Najświętsza Panna Marya cudowna w Jarosławiu, w Kościele Polnym OO. Dominikanów : jej cuda i łaski, jako też i koronacyą jej cudownej statuy - Piątkowski, Donat
  20. Pamiątka z Jarosławia - T. P.
  21. Planowanie organizacji gospodarstwa małego : w powiecie jarosławskim - Majewski, Kazimierz
  22. Powiat jarosławski pod względem kulturalnym i oświatowym - Podgórski, Zygmunt
  23. Regulamin czynności Rady Miejskiej król. wolno-handlowego miasta Jarosławia
  24. Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej : opracowany na podstawie wyników pierwszego powszechnego spisu ludności z dn. 30 września 1921 r. i innych źródeł urzędowych. T. 13. Województwo lwowskie
  25. Skorowidz powiatu jarosławskiego na rok 1902 - Szczurowski, August
  26. Szkice do dziejów Jarosławia - Wondaś, Andrzej
    Szkice do dziejów Jarosławia : Upadek Jarosławia pod rządami austrjackiemi (1773-1818). T. 1
    Szkice do dziejów Jarosławia. T. 2
    Szkice do dziejów Jarosławia : szkic uzupełniający : Jarosław w pierwszych latach ery samorządowej 1867-1889
  27. Szkolnictwo średnie i zawodowe w Jarosławiu w latach 1867-1939 - Płoszaj, Witold
  28. Umowa ustalająca warunki pracy i płacy dla robotników rolnych na terenie powiatu : Jarosławskiego
  29. Wiadomość historyczna i statystyczna o mieście Jarosławiu, położonèm w Królestwie Galicyi, w Cyrkule Przemyślkim, niegdyś w Woiewództwie Ruskièm, ziemi Przemyślkièy, domu JJ. OO. Xiążąt Czartoryskich dziedzicznèm - Siarczyński, Franciszek (1758-1829)
  30. Żydzi w Jarosławiu : od czasów najdawniejszych do połowy XIX wieku - Steinberg, Mojżesz

  31. Widokówki

  32. Jarosław. Dworzec kolejowy - Bahnhof [Widokówka czysta]
  33. Jarosław. Kościół Fary = Jaroslau. Pfarrkirche [Widokówka z obiegu]
  34. Jaroslau. Markt-Halle = Jarosław. Hala Targowa [Fotowidokówka czysta]
  35. Jarosław. Pawilon ogrodu miejskiego - Stadtpark-Pavillon [Widokówka z obiegu]
  36. [Jarosław. Ratusz] [Fotowidokówka czysta]
  37. Jarosław - Ruiny pałacu Hr. Siemieńskiego w Pawłosiowie = Ruinen des Schlosses in Pawłosiów [Fotowidokówka z obiegu]
  38. Jarosław. Rynek - Ringplatz [Fotowidokówka z obiegu]
  39. Jarosław. Rynek - Ringplatz [Widokówka z obiegu]
  40. Jarosław. Stary Zamek = Altes Schlossgebaude [Widokówka z obiegu]
  41. Jarosław. Ul. Hetmańska = Hetmańskagasse [Fotowidokówka z obiegu]
  42. Jarosław - Ul. Grunwaldzka [Widokówka z obiegu]
  43. Jarosław. Ulica Weisówka = Weisówkagasse [Widokówka z obiegu]
  44. Jarosław 1908. Wystawa Przem. i Roln. : Browar Koniaczów [Fotowidokówka z obiegu]
  45. Pozdrowienie z Jarosławia. Gmach Sokoła = Gruss aus Jaroslau. Sokol Gebaude [Widokówka z obiegu]
  46. Pozdrowienie z Jarosławia. Ulica Krakowska = Gruss aus Jaroslau. Krakauer Gasse [Fotowidokówka z obiegu]
  47. Pozdrowienie z Jarosławia. Ul. Kraszewskiego = Gruss aus Jaroslau. Kraszewskigasse [Fotowidokówka z obiegu]

  48. Fotografie Jerzego Wygody

  49. Jarosław. Klasztor Panien Benedyktynek [Fotografia]
  50. Kirkut w Jarosławiu I [Fotografia]
  51. Kirkut w Jarosławiu II [Fotografia]
  52. Kirkut w Jarosławiu III [Fotografia]

  53. Czasopisma

  54. Gazeta Jarosławska
  55. Gazeta Jarosławska : dwutygodnik ekonomiczno-polityczny
  56. Głos Jarosławski : czasopismo katolicko-narodowe
  57. Głos Jarosławski : dwutygodnik polityczno-ekonomiczno-społeczny
  58. Goniec Jarosławski : tygodnik narodowy powiatu jarosławskiego
  59. Kurjer Jarosławski : dwutygodnik polityczno-ekonomiczno-społeczny
  60. Nowa Gazeta Jarosławska
  61. Przewodnik Cecyliański : pismo dwutygodniowe, poświęcone muzyce, nauce i rozrywce
  62. Rocznik Stowarzyszenia Miłośników Jarosławia
  63. Tygodnik Jarosławski : czasopismo poświęcone sprawom społecznym, ekonomicznym i politycznym
  64. Tygodnik Jarosławski : pismo poświęcone sprawom społecznym, politycznym i ekonomicznym
  65. Ziemia Rzeszowska i Jarosławska : czasopismo narodowe

  66. Sprawozdania

  67. Sprawozdania Bursy Polskiej w Jarosławiu
  68. Sprawozdania Koła Towarzystwa "Szkoły Ludowej" w Jarosławiu
  69. Sprawozdania Prywatnego Seminarium Nauczycielskiego Żeńskiego w Jarosławiu
  70. Sprawozdania szkolne II Gimnazjum w Jarosławiu
  71. Sprawozdania szkolne gimnazjum w Jarosławiu
  72. Sprawozdania szkolne I Gimnazjum w Jarosławiu
  73. Sprawozdania szkolne Uzupełniającej Szkoły Przemysłowej w Jarosławiu
  74. Sprawozdania Szkoły Budownictwa w Jarosławiu
  75. Sprawozdanie Dyrekcyi C. K. Wyższej Szkoły Realnej w Jarosławiu za rok szkolny 1883
  76. III Sprawozdanie Dyrekcyi C. K. Wyższej Szkoły Realnej w Jarosławiu za rok szkolny 1906/7


Ostatnia aktualizacja strony: 21.12.2016 r.